20 февраля 2018 г.

Сарокі

З кнігі:
“Вось добрая байка, гэная во”
One Good Story, That One
Томас Кінг
(Thomas King, "Magpies")

А гэтая пра Грэні. Пра тое, што здарылася ў рэзэрвацыі. Дык гэтую гісторыю кожны ведае. Вільма ведае. Эмбраз ведае. Мой сябра Нап’ёя. Лайонэл Джэймс. І нават Білі Франк яе ведае. Білі Франк пачуў яе аж у Калгары. Ён чуў яе тры разы. А можа, і шэсьць. От жа ж, кажа ён, тую гісторыю ўсё яшчэ расказваюць ды расказваюць.
Часам галоўнай гераіняй у гэтай гісторыі бывае Вільма. Некаторыя расказваюць гэтак, што Эмбраз ёсьць прысутным паўсюль. Але я расказваю так і няйнакш і заўсёды гэтак кажу.
Часам я спачатку кажу пра тых сарок. З тымі дзюбамі. А чаго, неблагія дзюбы. Тыя ж сарокі стракочуць без упынку, вы ж ведаеце. Пляткаркі гэныя. Ха-ха-ха. Жартую. Вось з гэтага я звычайна і пачынаю.     
Ото ж. Дык вось тая гісторыя ад пачатку.

Грэні ўпала ды пашкодзіла нагу. Гэтак, што тая нага аж чырвоная. А тады зрабілася сіняя. Часам нават чорная. Потым усё жоўтая, жоўтая. Тая нага. Грэніна нага.
Глядзіць Грэні на сваю нагу і думае – паміраю. І кажа ўсім – я памру. І як яна пачынае гаварыць пра сьмерць, Вільма кажа – не, не, не. Гэта ж толькі сіняк. Жоўты сіняк. Нічога страшнага.
Але Грэні расказвае кожнаму, маўляў, чую, што паміраю. Я памру, кажа яна мне. І я кажу, так, чаму ж не. Старыя людзі адчуваюць такое. Гэтак бывае. Пэўна нешта ў крыві. Мо, цыгарэты. Мо, тое пітво.
Але Грэні нават падабаецца разважаць аб сьмерці. Завялася – памру і памру. Вельмі хутка, кажа. Згнію, і ніхто не заўважыць. А тыя сарокі балбоняць міжсобку й рагочуць.
Глянь ты на тых птушак, кажа старая Эмбразу. Бачыш іх?
Вядома, бачу, кажа Эмбраз.
Ад іх цягне сьмерцю, кажа яна. Хіба не?
Так, кажу я, сапраўды.
Гэныя спачатку выдзёўбваюць вочы, кажа яна, тое, што мяккае. Гэта яны любяць – маленькае нешта, кругленькае. Сьвежанькае. Таму, сынок, ты крэпка іх заматаеш.
Як мае быць, кажу я.
Ты чуеш мяне, Эмбраз? Старая Грэні трасе Эмбраза так, што ён прачынаецца. Ад іх ідзе пах сьмерці, ад тых птушак, як ад ворыва з воўчых ягад. Як я памру, яны накінуцца на мяне.
Можаш мне верыць, кажа Эмбраз.
Тады можна й паміраць, кажа мне Грэні. А я кажу, ну так.

Але тады Вільма вазьмі забяры тую старую ў шпіталь паказаць двум, ці пяці белым лекарам. Паглядзелі яны на тую нагу. Зноў паглядзелі. Яшчэ колькі паглядзелі. Гмм, гмм, гмм. Гэтак вось. Ротам. Ня танчаць. Не сьпяваюць. Яны гэтак размаўляюць з Грэні. Гмм, гмм, гмм.
А пакуль Грэні кажа да мяне, ёсьць жа добрыя мейсцы, дзе памерці чалавеку. Вось ля ракі – цудоўна. У прэрыях – добра. Ці ў гарах. Але ёсьць і кепскія. Гастраном. Гандлёвы цэнтар. Кінатэатар. Шпіталь.
І гэты шпіталь – кепскае мейсца, дзе паміраць. Сі-па-аг-лу. 
“Сі-па-аг-лу” – гэта кшталту ямы. У зямлі. “Сі-па-аг-лу” – гэта старое слова. Тое, куды скідаюць аб’едкі. Куды скідаюць транты ды ламачча. Куды скідаюць сьмярдзючую старызну. Шклянкі ад піва. Сьпітую каву. Рыбі трыбух. Пакеты ад малака. Газэты. Машынны алей. Усё непатрэбнае – далей ад людзкіх вачэй. Усё – туды. “Сі-па-аг-лу”. 
Тады ўсё гэта закопваецца. І можна перасоўвацца ў іншае мейсца.
Шпіталь.
Дактары размаўляюць з Грэні – гмм, гмм, гмм. Можа, вам застацца тут. На адзін дзень. На чатыры. Можа, мы тады ўбачым нешта. Гмм, гмм, гмм.
Эмбраз кажа, белыя ідуць у гэны шпіталь, каб атрымаць новы нос. Новыя прыгожыя грудзі. Паправіць старыя сьцёгны. Павыцягваць з цела непатрэбнае. Гэта Эмбраз мне так кажа. Наладзіць самога сябе. Як машыну. Каб працавала лепей. Гмм, гмм, гмм.
Але тыя не надурылі Грэні. Я табе кажу.
Грэні паківала галавой. Паглядзела на падлогу. На дзьверы. Паджыгала нагамі. Як у карагодным танцы. Ох, ужо ж тыя танцы, яны не пра “Сі-па-аг-лу”.
Не хачу я ў тую яму, кажа яна.
Бог любіць цябе, Грэні, кажа Вільма. Добрая жанчына, тая Вільма. Любіць Грэні. Гатуе ёй. Мые. Але, Вільма – зацятая каталічка. Ужо ж яна ведае пра сьмерць. Чытае ўсе тыя газеты з цэркваў.
Калі Бог цябе забярэ, мама, ты пачуесься шчасьлівай. Гэтак Вільма расказвае. Сьмерць – гэта ня страшна, кажа Вільма. Гэты братка Бог чакае на цябе. Прывітаньне! Як маесься?
Не кладзі мяне ў магілу! У тую “сі-па-аг-лу”, кажа Грэні дачцэ.
Сьмецьцевая яма.
Шпіталь.  
Гэта ж адное слова. Разумееш?
Дык жа, кажа Вільма, гэтак цяпер робяць. Табе патрэбен сьвятар. Ён асьвеціць усё.
У яме холадна, кажа Грэні.
Бог цябе сагрэе, кажа Вільма.
Тады Грэні зьвятраецца да Эмбраза.
Эмбраз – мажны мужчына. Шырокія грудзі. Моцныя ногі. Вялікая галава. Ён лагодны, той Эмбраз. Заўсёды жартуе, расказвае байкі. Ён руплівы. Тое падладзіць, гэтае направіць. Грэні зьвяртаецца да Эмбраза. Сынок, улагодзь мне гэтую справу! Ну, вядома, мама, кажа той. Я ўсё зраблю. Можаш мне верыць.
І Грэні з сынам прыходзяць да мяне. Го, кажу я, і твой вялікі хлопчык з табой. Так, кажа яна, прыйшлі пагаварыць з табой. Сядай, кажу я. Вось кава. І гарбата. Сядай, падсілкуйся.
Ты мусіш пагаварыць з маім хлопчыкам, кажа Грэні. Раскажы яму, як трэба зрабіць. Пакажы яму ўсё. Слухай гэтага старога, кажа Грэні.
Можаш мне верыць, кажа Эмбраз.
Грэні прыжмурыла вочы. Будзь тут, калі я памру. Скажаш Вільме, як і што зрабіць. Паклапаціся пра мяне, паслужы мне, сынок.
Можаш мне верыць.

Дык тая нага паправілася. Грэніна нага. Але яна ўсё роўна памерла. Пазьней. Не тады. Праз два, ці чатыры гады. Можа, і болей. Проста памерла.
А Эмбраза не было, калі яна памерла. Казалі, ён быў у Эдмантане на нейкай бяседзе. Іншыя казалі, маўляў, не, ён быў у Таронта. Нехта нават казаў, што ён быў за мяжой. Вільма пашмыгала носам і так, і гэтак. Ня будзем жа мы чакаць, калі той Эмбраз, можа, зьявіцца, можа, не. Мы і самі ўсё зробім, як трэба, сказала Вільма. Зараз усё і зробім.
І тады яны паклікалі сьвятара.
І тады яны ўпхнулі Грэні ў скрыню.
І тады яны зацягнулі Грэні ў царкву.
І тады яны скінулі Грэні ў яму.
Вось так. Даволі хутка. Яны ссунулі яе ў яму, перш чым вярнуўся Эмбраз. Усе стаяць тут. Гэх, гэх, гэх. Усім не падабаецца, што Грэні ў той яме. І Вільма плача. Тады пляскае ў далоні дый кажа, цяпер усё добра. Усё зроблена, як мае быць. Скончана.
Аох-каўі...
Вось і ўся гісторыя.

Не, не. Я пажартаваў.
Ёсьць працяг.
Чакай яшчэ.
Дык вось. Вяртаецца Эмбраз. Усе па-рознаму расказваюць гэтую частку.
Вяртаецца Эмбраз. ...І ня трэба усьмешак. І бяз жартаў.
Мама ўжо з Богам, кажа яму Вільма. Яна шчасьлівая цяпер. Табе нічога ня трэба рабіць.
Я ж паабяцаў ёй, кажа Эмбраз. І я кажу, сапраўды. 
Трымай свае абяцанкі ў кішэні, кажа Вільма. Не патрэбны маме твае абяцаньні. Усё зроблена цудоўна. Яна цяпер з Богам.
Бог не жыве ў яме, кажа Эмбраз.
Бог усюды, кажа Вільма.
Гэтак яны абое размаўляюць. Дзень, можа два, тры тыдні. Гавораць пра Бога. Гавораць пра абяцаньні. Ты шмат чаго абяцаеш, кажа Вільма. Вельмі лёгка раздаваць абяцанкі. Плюесься імі на ўсе бакі. Усе ўжо маюць па тры-чатыры тваіх абяцанак.
І тое праўда. Я табе кажу. Эмбраз шчодры на такія рэчы. На тыя абяцаньні. Ой, я дапамагу табе пакалоць дровы на зіму, кажа Эмбраз майму сябру Напі’ёа. Ой, я налажу табе машыну, кажа ён Білі Франку. Выкапаю табе тую канаву, кажа свайму дзядзьку.
Можаш мне верыць.
Трымай сваё абяцанье ў кішэні, кажа тая Вільма.
Эмбраз прыходзіць да мяне. Гэй, кажа, давай паправім тваё вакно. Ну, так, кажу я, яно пабілася. Можа, тады я прынясу інструменты. На наступным тыдні, кажа ён. Добра, кажу.
І гэны Эмбраз садзіцца і пачынае плакаць. Ууу, ууу, ууу. Вось гэтак. Гэты вялікі хлопчык вось гэтак плача. Пасядзі тут, кажу я. Зараз будзе гарбата.
Ты мусіш мне дапамагчы, кажа ён. Вядома, кажу я. Я дапамагу.
Грэні ляжыць у той яме, кажа ён. Яна мусіць вярнуцца. Ты дапаможаш мне. Мусім дастаць яе адтуль і зрабіць усё, як мае быць. Пакласьці яе ў тое дрэва. Тое дрэва, што ў Хэвішылдзе. У гарах. Так, як яна прасіла.
Авохці, кажу я, столькі работы! Яны ж закапалі яе так глыбока. Немаведама, як. Разам з тым хлопцам, з Богам.
Я змагу яе выкапаць, кажа Эмбраз. А табе ня трэба нічога рабіць. Я выкапаю яе, а ты мне толькі раскажаш, што і як рабіць тады. Я мушу выканаць абяцаньне.
Добра, кажу я.
Ну, дык вось...
Эмбраз сабраў усё, што патрэбна. А Вільма сочыць за ім ды шмыгае носам. Сёньня ноччу ўсё і зраблю, кажа Эмбраз.
Але не зрабіў. Кажа, шыны лысыя.
Зраблю сёньня ноччу, кажа гэны. І ня робіць. Нямесячна ноч.
Сёньня ноччу. Гэны хлапчына мае добрую заначку ў галаве. Але ня робіць. Захварэў на грып.
Тады дастаў нейкі кавалак скуры й трымае яго ў кузаве свайго грузавіка. Зялёнага. Рассьмярдзіцца, думаю я. А мо й не. А тыя сарокі ўжо таўкуцца вакол грузавіка. Што ў цябе там, у грузавіку, кажа Вільма. Нічога, кажа Эмбраз. Так, усякая ўсячына.
Але ты ведаеш, ён такі зрабіў гэта! Гэны хлопец зьявіўся да мяне рана ранкам. Разам са сваім грузавіком. З той скурай. З Грэні, зашытай у тую скуру. Менавіта так, як я казаў яму. Го, кажу я, ты ўсё ж дастаў Грэні! Так, кажа Эмбраз, я выкапаў яе прошлай ноччу. Цяпер мы можам зрабіць усё, як трэба.
І мы робім. Эмбраз вядзе свой грузавік з Грэні, зашытай у скуру, да хаты ў Хэвішылдзе, і гэны хлапчына караскаецца на тое дрэва, і гэны самы валачэ на тое дрэва Грэні разам з вяроўкай. Высока. На тыя голыя галіны. Бліжэй да сонца. І там ён яе пакідае. Тады злазіць долу. Ну вось, кажа ён, і пляскае ў далоні. Ён зрабіў гэта!
Я прыгатаваў гарбаты. Эмбраз сядзіць на зямлі, глядзіць на Грэні на дрэве. І, задаволены, даволі хутка засынае.
А ты глядзі, што атрымалася!
Вось... Даволі хутка зьявіліся сарокі й давай пільнаваць тое дрэва. Тут яны зьлятаюцца на яго. І сядзяць на ім. Балбочуць. Сядзяць на той скуры, дзе схавана Грэні, і гамоняць да яе. Прывітаньне. Добры дзень.

А тым часам сонца села ніжэй. У тое дрэва. З тымі птушкамі. З Грэні. Го, кажа тое сонца, што гэта ў нас тут зьявілася? Грэні ды свора сарок. Ну, як і мае быць, кажу я.
І тут – на табе! Цэльны клуб пылу ўвальваецца сюды, да хаты. У нашае мейсьцейка ў Хэвішылдзе. Укаціліся на двор.
Выходзіць Вільма.
Тады выходзіць Каралеўская паліцыя.
А тады й Бэні Гудранэр, паліцыянт нашага племені. Выходзіць.
Усе з таго клуба пылу.
Халера, тыя птушкі занадта хуткія пляткаркі.
Дзе Грэні, кажа Вільма. Дзе Эмбраз? Гэта яна пытаецца таксама. Дзе знаходзіцца Эмбраз-Здаровы Бык, пытаецца Каралеўская паліцыя. А Бэні нічога не гаворыць. Проста стаіць тут. Выглядае зьбянтэжаным.
Прачынаецца Эмбраз. Цяпер Вільма яго заўважыла. Вось ён, кажа яна. Вось гэны крымінальнік. Вось ён, варуга. І тады яна ўжывае слова, якое я не разумею.
Эмбраз стаіць смірна. Я толькі зрабіў тое, што прасіла мяне Грэні. Што тут кепскага.
Гэная Каралеўская паліцыя аж выперла свае грудзі ў бліскучым мундыры. Крадзеж цела – гэта парушэньне закону, кажа ён.
Гэта – зямля рэзэрвацыі, кажа Эмбраз.
Бэні зараз зарэстуе цябе, Эмбраз, кажа Вільма. І пасадзіць у вастрог за тое, што ты выкапаў Грэні.
О, колькі сарок сабралося на дрэве! Слухаюць уважліва. Ва ўсе вушы.
Вільма глянула на дрэва. Бачыць, сарокі. Бачыць, сонца. Бачыць, кавалак скуры. Ён зацягнуў яе на тое дрэва, кажа. Трэба зьняць яе адтуль!
Каралеўскі паліцыянт глянуў на Вільму, глянуў на Бэні. І Вільма глядзіць на Бэні. І Эмбраз глядзіць на Бэні. Хлопцы, можа, вам гарбаты, кажу я. Такі цудоўны вечар. Можа, прысядзеце, вып’еце гарбаты?
Няма часу на гарбату, стары, кажа Вільма на нашай мове. Мая маці на тым дрэве! Трэба здымаць зараз.
Дык вось. Гэтта ж Бэні. Мусіць лезьці на тое дрэва. І ўсё такое... Ну, пайшоў. Тыя птушкі спыніліся таптацца па Грэні дый сочаць за Бэні. Эмбраз сочыць за Бэні. Вільма сочыць за Бэні. Каралеўская паліцыя сочыць за Бэні. А той Бэні – ён жа хлопец з радэа, сядлае там быкоў. Моцныя ногі, у яго там. Залазіць на самы верх да Грэні. Садзіцца там. На суку, што тыя птушкі. Гэй, крычыць ён, я бачу раку. Цудоўны від адсюль!
Глядзі Грэні, крычыць Вільма.
Пакінь ты яе ў спакоі, кажа Эмбраз.
Глянь, а тыя сарокі скочуць па ўсім дрэве. Танцуюць! Спяваюць. Жартуюць.
І тут ляціць з дрэва пакет з-пад малака.
Абрыкосавыя косткі ляцяць з дрэва.
Бутэлька з-пад алею ляціць уніз. Пустая.
Карбюратар.
Часопіс.
Гэй, крычыць Бэні. Грэні тут няма. Няма яе ў гэтай скуры. Зьнікла. Нічога, акрамя сьмецьця. І Бэні спускаецца з дрэва.
Усе глядзяць на Эмбраза.
Дзівосы нейкія, кажа Эмбраз, ідзе ў хату й зачыняе дзьверы.
Вільма стаіць ды глядзіць на Каралеўскую паліцыю. У Бэні ўся ўніформа запэцканая. А каралеўскі паліцыянт чысьценькі такі. Там нічога, акрамя сьмецьця, на тым дрэве, кажа Бэні. Ладна, кажа Вільма. І вяртаецца ў машыну. І Бэні, і Каралеўская паліцыя вяртаюцца ў машыну.
Гэх, як цікава!
А тое сонца садзіцца ўжо за гару. Эмбраз выйшаў з хаты, кажа, паехалі ўжо ўсе? Так, кажу я. А добрая атрымалася падманка, кажа ён. Так, кажу я. Бо гэны ж і мяне падмануў. У мяне зламалася рыдлёўка, кажа Эмбраз. Выкапаю яе сёньня ноччу. Ніхто й не заўважыць на гэты раз. Я б выкапаў яе тады, але ў мяне зламалася рыдлёўка. У цябе ёсьць рыдлёўка пазычыць мне? Вядома, кажу я, можаш узяць маю.
Глядзі, кажа Эмбраз. Гэта была такая задумка. Бэні ўжо пабачыў той мех са сьмецьцем. Так што зараз я магу забраць Грэні й пакласьці яе туды. Забраць тое сьмецьце, а Грэні пакласьці на тым дрэве, як я ёй абяцаў. Ніхто больш туды не палезе глядзець. Вось такі хітрык.
Цудоўная задумка, кажу я. Ты абвёў іх вакол пальца. І добра, што ты прыбраў трохі таго сьмецьця зь зямлі.
Ту мусіш паабяцаць мне, што нікому не раскажаш пра мой хітрык, кажа Эмбраз. А ты бачыш тых сарок, кажу я. Гэта ж яны наплялі Вільме пра твой мех са сьмецьцем, клянуся. У іх добрыя вушы, у гэных. Табе трэба сьпяваць такую песьню, каб яны нічога не пачулі. Тады яны і не запомняць. Ведаеш тую песьню?
Не, кажа Эмбраз. Тады паслухай яе, кажу я. Інакш тыя сарокі разнясуць усім пра твой хітрык. І я прасьпяваў Эмбразу тую песьню, і Эмбарз паўтарыў яе даволі добра, гэны хлопец. І ён пазычыў маю рыдлёўку. Маю добрую рыдлёўку. І ад тае пары я доўга яго ня бачыў. І Вільму ня бачыў таксама. І я нікому не расказваю пра Эмбразавы хітрык.
Але я ведаю, як усё было насамрэч.
Але не магу расказаць.
Бо я паабяцаў.
Можаш мне паверыць. 


(с) Thomas King
(с) Ірына Варабей, пераклад, 2012

 --------------------------------------
Томас Кінг (Thomas King), н. 1943 г. – празаік, прадстаўнік сучаснае канадыйскае індзейскае літаратуры. Зьяўляецца нашчадкам культуры племені Чырокі. Цяперашнім часам жыве ў Канадзе, працуе ва Унівэрсітэце г. Гуэлфа, дзе выкладае індзейскую літаратуру ды прыгожае пісьменьства. Піша тэксты для індзейскага радыё, у прыватнасьці для радыёперадачы “The Dead Dog Cafè Comedy Hour”, у якой і сам прымае ўдзел. Ягоны літаратурны здабытак ствараюць раманы “Медысын Рывэр” (“Medicine River”), “Зялёная трава, шпаркая вада” (“Green GrassRunning Water”), зборнік апавяданьняў “Вось добрая байка, гэная во” (“One Good Story, That One”), ды дзіцячыя кніжкі “Прыгоды Каёта Каламбуся” (“A Coyote Columbus Story”), “Каёт спявае на поўню” (“Coyote Sings to the Moon”). 
------------------------------------------------------------

30 сентября 2017 г.

Страчаныя ловы

 Паўлін Джонсан


Добрыя сёлета былі ловы. Парá ружовага сальмана1 ўжо заканчвалася, і я дзівілася, чаму мая старая сяброўка, індыянка-клучмэн2, так ні разу й не вывела на рыбалку свой човен. Заўзятая рыбачка, яна не саступала свайму мужу ў майстэрстве, і цягам цэлага году ні аб чым больш не гаварыла, як аб надыходзячых ловах. Але сёлета не было яе бачна сярод такіх жа ахвотнікаў. Ні сярод рыбакоў на чоўнах, ні сярод абіральнікаў на беразе нічога ня ведалі аб ёй, а калі я спыталася ейных супляменьнікаў, яны адказалі без тлумачэньняў:
– Яна сёлета ня быць тут.
Але адным іржавым верасьнёўскім палуднем я знайшла яе. Гуляючы па сьцяжыне ад лебядзінага возера, што ў парку Стэнлі, да ляснога ўзьбярэжжа Затокі, я заўважыла, як ейны зграбны, з высокім носам човен кіраваў да пясчанага берагу, дзе звычайна прычальвалі ўсе цілікамы зь Місіі3.
Човен зьявіўся нібы зь цянётаў, бо вада была зусім ціхай, і ўсюды далікатным цюлем навісала блакітная смуга, бо на выспе Лулу цэлымі днямі цьмеў торф, і ягоны пікантны водар ды шэра-блакітны дым ператваралі мора, берагі ды неба ў чароўную казку.
Я пасьпяшала на бераг, аклікаючы яе на мове Чынук, і, пачуўшы мяне, яна па-індзейску павіталася са мной, узьняўшы вясло над галавой.
Калі яна прычаліла, я горача павітала яе, прагна выцягнуўшы рукі, каб дапамагчы сысьці на бераг – клучмэн старэе, дарма што можа веславаць супраць прыліву, што той юны падлетак.
– Не, – сказала яна, калі я прапанавала ёй выйсьці з лодкі. – Я не чакаць. Я тут забраць Маарду. Яна ў горадзе, зараз прыйдзе, хутка.
Але тут жа забыўшыся на сваю “дзелавітасьць”, яна села, як школьніца, падкурчыўшы ногі, на носе лодкі, склаўшы рукі на вясло, якое яна паклала ўпоперак бартоў.
– Я так сумавала па табе, клучмэн. Ты не заходзіш да мяне ў госьці ўжо тры поўні, не прыехала на рыбныя ловы, – заўважыла я.
– Не. Я ўдома гэты год.
Тады, нахіліўшыся да мяне, зь вялікай паважнасьцю ў голасе, у вачах яна дадала:
– У мяне ўнук. Нарадзіўся ў ліпені, у першы тыдзень. Таму я сядзець дома.
Вось чаму яе не было! Вядома, я выказала ўсе свае віншаваньні з такой нагоды, ды распытала ўсе падрабязнасьці такой важнай справы, бо гэта быў ейны першы ўнук, і зьяўленьне маленькага чалавечка – гэта такая радасьць!
– І ты хочаш зрабіць яго рыбаком? – спыталася я.
– Не, не. Не хлопчык. Гэта дзяўчынка, – адказала яна з такой гарэзьлівай інтанацыяй, па якой я зразумела, як яна задаволена гэтым.
– Ты рада, што гэта дзяўчынка? – зьдзівілася я.
– Вельмі рада, – падкрэсьліла яна. – Гэта шчасьце – мець дзяўчынку першай унучкай. Наша племя не як вашае. Мы хочам першай дзяўчынку. Не заўсёды хочам мець хлопчыка – адно для бітваў. Ваш народ, вы адно на шляху вайны. А наш народ міралюбны. Вельмі добры знак, калі першы ўнук – дзяўчынка. Я скажу табе, чаму. Дзяўчынка некалі будзе маткай сама. Быць маткай – вялікая справа.
Здаецца, я зразумела схаваны сэнс ейных словаў. Яна радавалася таму, што ейная ўнучка некалі будзе адной з матак ейнага народу.
Мы яшчэ пагаварылі пра гэтае, і яна з нагоды падзялілася са мной некалькімі жартаўлівымі кпінамі аб маім народзе, маўляў, з чаго гэта ён заклапочаны ня столькі мяцярынствам, як ейны, а ўсё больш войнамі ды бойнямі. Тады размова перайшла да ружовага сальмана ды да “гайіў чыкіміна”4, якога індзейцы могуць атрымаць за свой улоў.
– Але, гайіў чыкімін, – паўтарыла яна задаволена. – Заўсёды. І яшчэ гайіў мак-а-мак5, калі ідзе вялікі сальман. Хай больш ня будзе кепскага году, як таго, калі рыба была не прыйшла.
– Калі гэта было?
– Яшчэ да таго, як ты нарадзілася. Ці я. Ці... – махнуўшы ў бок лесу, за якім хаваўся горад Ванкувер, што дыхаў багацьцем ды прыгажосьцю пад верасьнёўскім небам, – ...да таго, як зьявіўся гэны. Да таго, як сюды прыйшоў белы чалавек. О, шмат да таго.
Даражэнькая мая, старая клучмэн! Я бачу па тваіх сумных вачах, што ты вяртаесься ў сваю Краіну Легендаў і што мая скарбонка індзейскіх гісторый хутка папоўніцца.
Яна сядзела, усё гэтак жа абапершыся на вясло; прыжмураныя вочы замёрлі, гледзячы ўдалячынь, дзе за роўнядзьдзю засмужанай затокі шэралі абрысы выспаў.
Мне мо й ня варта далей паўтараць ейную ламаную ангельскую, бо яна ёсьць адно ценем ейнага аповеду, але й бяз гэтай самавітасьці легенда будзе кветкай без колеру й паху.
Яна назвала гэта “Легендай аб страчаных ловах”.
___________________________

Жонка Вялікага Тайі6 была яшчэ зусім маладзенькай, але, ... дык увесь сьвет тады быў яшчэ маладым, нават рака Фрэзар была маладой, не такой магутнай, як цяпер; але ружовы сальман тоўпіўся на нераст у ейным вусьці гэтак жа, як і ў нашыя дні, а цілікамы лавілі іх ды салілі й вэндзілі, гэтак жа, як і сёньня, гэтак жа, як будуць рабіць надалей.
А была яшчэ зіма, дык ішлі дажджы, стаялі туманы, гэта калі жонка Вялікага Тайі падышла да яго ды сказала:
– Перш чым пойдзе сальман, я прынясу табе вялікі падарунак. Скажы, як ты больш ушануеш мяне, калі я падару табе хлопчыка ці дзяўчынку?
 Вялікі Тайі любіў сваю жонку. Ён быў суворы са сваім народам, цьвёрды з супляменьнікамі, на нарадных вогнішчах панавала ягоная каменная воля. Ягоны шаман казаў, што ў ягоным целе не было чалавечага сэрца; ягоныя воі казалі, што ў ягоных венах не было чалавечай крыві. Але гэтым разам ён далікатна ўзяў жончыны рукі ў свае, і ягоныя вочы, ягоныя вусны, голас былі такімі ж пяшчотнымі, як і ейныя:
– Падары мне дзяўчынку! Маленькую дзяўчынку – каб яна магла вырасьці такой жа, як ты, і ў сваю чаргу, падарыць дзяцей свайму мужу.
Але калі супляменьнікі пачулі ягоны выбар, як яны ўзлаваліся! Абураныя, яны атачылі яго натоўпам.
– Ты – раб гэтай жанчыны! – заявілі яны. – А зараз хочаш яшчэ зрабіцца рабом дзяўчынкі! Мы жадаем нашчадка! Хлопца, які вырасьце нашым Вялікім Тайі! Калі ты састарэеш ды ня зможаш кіраваць, калі будзеш адно сядзець, захутаны ў цёплую коўдру на летняй спёцы, бо твая кроў зробіцца старой ды вадкай – што яна, гэтая дзяўчынка, зробіць для цябе ці для нас? Хто тады будзе нашым Вялікім Тайі?
Ён стаяў у цэнтры разьюшанага кола спакойна, з падабранымі на грудзях рукамі, узьнятай галавой, вачамі цьвёрдымі, што крэмень. Цьвёрдым, як камень, голасам ён адказаў:
– Магчыма, мая жонка і падорыць вам гэткага хлопца, і калі гэтак адбудзецца – дзіця вашае. Ён будзе вашым, не маім. Ён будзе належаць народу. Але калі народзіцца дзяўчынка – яна будзе належаць мне – яна будзе маёй. Вы не аднімеце яе ў мяне, як аднялі мяне ад маці ды прымусілі мяне забыць майго старога бацьку дзеля служэньня нашаму племені. Яна будзе належыць мне, яна зробіцца маткай майго ўнука, а ейны муж будзе мне сынам.
– Ты не думаеш аб усім племені! Адно аб сабе думаеш, робіш, што хочаш! – пратэставалі яны. – А калі сальманаў прыйдзе мала, ловы будуць бедныя, у нас ня будзе ежы; а калі ня будзе хлопца – у нас ня будзе Вялікага Тайі, каб павесьці нас здабыць ежу ад іншых плямёнаў – і мы што, згаладаем?  
 – У вашых чорных сэрцах няма крыві! – раўкнуў Вялікі Тайі, разьюшана завярнуўшыся да іх. – І вашыя вочы сасьлеплі! Вы хочаце, каб племя забылася на тое, якім важным ёсьць дзіця, што анойчы зробіцца маткай ды падорыць вашым дзецям ды ўнукам Вялікага Тайі? Хіба будзе народ жыць, квітнець, расьці, мацнець, калі ня будзе жанчын-матак, што народзяць новых сыноў ды дачок? Вы згубілі розум, з глузду зьехалі! Але ж нават нягледзячы на вашую цямноту вы – мой народ, і я мушу клапаціцца аб вас ды лічыцца з вашымі жаданьнямі. Я склікаю ўсіх шаманаў, чарадзеяў, знахараў. Няхай яны вырашаць, якога закона мы мусім слухацца. Што скажаце вы, о, магутныя мужы?
Ва ўсе бакі па ўзьбярэжжы, па рацэ Фрэзар, па горных далінах да ўсіх кланаў, паселішчаў былі разасланыя вестуны, што заклікалі ўсіх шаманаў, якіх маглі знайсьці. Ніколі яшчэ не зьбіралася на нараду столькі шаманаў. Яны парасклалі вогнішчы ды шмат дзён скакалі ды пяялі вакол іх. Яны размаўлялі з багамі гор, з багамі мора, і тады да іх прыйшла мудрасьць рашэньня. Яны расьселіся перад людзьмі племені, і найстарэйшы шаман ва ўсім узьбярэжным краі падняўся ды сказаў ім сваё слова:
– Людзям племені не дазволена мець усё адразу. Яны хочуць хлопчыка. І добрых рыбных ловаў яны таксама хочуць. Яны ня могуць мець і тое, і другое. Сагалі Тайі2, найвялікшы з чарадзеяў, адкрыў нам, што займеўшы і тое, і другое, людзі зробяцца пыхлівымі ды сябелюбнымі. Яны мусяць выбраць нешта адно.
– Ну, выбірайце, вы, цёмныя людзі! – скамандаваў Вялікі Тайі. – Наймудрэшыя нашага краю сказалі, што дзяўчынка, якая аднойчы народзіць сваіх дзяцей, прынясе яшчэ і ўдосыць сальмана сваім нараджэньнем. А хлопчык прынясе вам аднаго сябе. 
– А ну іх, сальманаў! – закрычалі людзі. – Дай нам будучыню, Вялікі Тайі! Дай нам хлопчыка!
І калі дзіця нарадзілася, гэта быў хлопчык.
– Ой, гора будзе, гора! – узвыў Вялікі Тайі. – Вы прынізілі жанчыну-маці! Будзе вам бяда ды голад, разор ды галеча, ох, вы, дурні! А чаму ж вы не дадумаліся, якім паважным ёсьць нараджэньне дзяўчынкі!
Надышло лета, і людзі з усіх паселішчаў сабраліся да ракі Фрэзар да гону сальмана. Многія прыйшлі здалёк: з гор, з дальніх азёраў, нават з прэрыяў. Але ніводнай рыбіны не ўвайшло ў рэкі, што выходзяць да Ціхага акіяну.
Людзі ж былі зрабілі свой выбар. Яны забыліся, якую пашану мусілі былі аддаць маладой маці, што збіралася адарыць іх, за гэта й былі пазбаўленыя ежы. І давялося ім спазнаць галечу. Усю наступную зіму яны галадалі, перабіваючыся з прогаладзі ў посьніцу. Ад таго часу ў нашым народзе заўсёды рады нараджэньню дзяўчынкі – мы баімся страціць наш улоў.
___________________________

Прамаўляючы апошнія словы, клучмэн узьняла рукі ад вясла. Яна адвяла пагляд ад засмужаных абрысаў далёкіх гор ды вярнулася ў цяперашні дабраславённы год – ейная Краіна Легендаў растала ў тумане.
– Ну, – дадала яна, – цяпер ты бадай зразумела, чаму я рада, што ў мяне нарадзілася ўнучка: гэта азначае добрыя сальманавыя ловы налета.
– Якая прыгожая гісторыя, клучмэн! Але я адчуваю нейкае ўтрапёнае задавальненьне з таго, што вашыя ведуны гэтак пакаралі людзей за іхны няслушны выбар.
– Гэта таму, што ты сама – дзяўчынка! – засьмяялася яна.
Ззаду пачуўся слабы шоргат крокаў. Я завярнулася ды ўбачыла Маарду рыхтык ля свайго пляча. Надыходзячы прыліў падняў зь берагу човен, і, калі Маарда зайшла ў яго, пасунуўшы клучмэн да кармы, ён выправіўся ў дарогу.
– Кла-хаў-я! Бывай! – кіўнула клучмэн, апускаючы сваё вясло ў ваду зь бязгучнай дасканаласьцю.    
– Кла-хаў-я! – усьміхнулася Маарда.
– Кла-хаў-я, цілікамы8! – адказала я, і доўга яшчэ глядзела ім наўздагон, пакуль іхны човен ня зьнік у дымнай далячыні.



1Сальман — рыба сямейства ласосевых
2 Клучмэн (інд.) — кабета.
3Місія — мясцовая суполка, дзе жылі індзейцы, што прынялі хрысціянства.
4Гайіў чыкімін (інд.) — вялікія грошы.
5Гайіў мак-а-мак (інд.) — шмат ежы.
6Тайі — правадыр.
7Чынукі — індзейскае племя, што жыве на Ціхаакіянскім Узбярэжжы.
8Цілікам - сябар

пераклад ©Ірына Варабей

6 января 2017 г.

Лятучы човен

Кўэбэкскае народнае паданьне
у пераказе Роша Кар'е
(Roch Carrier, "The Flying Canoe'')

Аўтарскія заўвагі
Уявіце сабе... Набліжаецца навагодняя ноч. А вы намагаецеся сагрэцца ў золкай каладзянай хаціне ў глухім лесе недзе ля ракі Гаціню...
Адным з паданьняў, якія мусяць жыць у вяках, ёсьць гісторыя вандроўнікаў, што зрабілі дамову з д’яблам. Гэтую гісторыю расказвалі ды пераказвалі праз гады. Бадай, самая знакамітая ейная версія была запісана Анарэ Буграндам, які апублікаваў яе ў часопісе “The Century” ў жнівені 1892 г.
Легенда гэтая бярэ свае карані ў эўрапейскіх казках, у якіх удзельнічаюць усяга кшталту лятучыя судны. Калі французы перасеклі акіян, яны прывезьлі з сабой адну з такіх казак. Яна пераплялася з паданьнямі аб лятучым канý, якія пачулі ад індзейцаў, і вынікам зьявілася гэтая  ўнікальная перліна ў фальклорным палатне французкай Канады.
Кожны хлопчык і дзяўчынка майго веку слухаў паданьні “лятучага чоўна”, што пераносіў вандроўнікаў па паветры праз вялікія адлегласьці задоўга да таго, як зьявіўся аэраплан. У кожнай сям’і  быў ці то дзядзька, ці то дзед, хто лятаў на ім. Гадамі пазьней, калі я выпраўляўся на чоўне на рыбалку, я марыў, што ён панясе мяне ў далёкія краіны.
У “лятучага чоўна” існуе шмат версіяў. Зараз я раскажу вам свой варыянт гэтай неўміручай гісторыі, як я яе пачуў ад сваёй бабулі.
---------------------------------

  Дык што, вы сапраўды мяркуеце, што бяроставы човен ня можа лётаць? Як казала мая бабуля: “Крык, крак, крок, малеча! Цілі, цела, целум! Слухайце цяпер уважна, што я вам раскажу. Вось такая гісторыя”.
Гэта было даўным-даўно, яшчэ да таго, як зьявілася тэлебачаньне, ці аўта, ці самалёты. Так даўно, калі Канада яшчэ толькі пачыналася. Гэтыя гайвэі-гасцінцы яшчэ не былі збудаваныя. Дарогамі служілі рэкі.
Для будаваньня дамоў, склепаў, лодак было патрэбна шмат драўніны. І вось, увосень, калі ўвесь ураджай ужо быў сабраны, мужчыны пакідалі наш Бос* ды кіраваліся на працу ў лес. Вяслуючы ў чоўнах, яны сплаўляліся па рэках, пераадольвалі парогі, валаклі лодкі з возера ў возера – гэтак дабіраліся да сваіх бярвенчатых хацін у глухім лесе. Назад яны вярталіся адно, калі сыходзіў сьнег вясной і таяў лёд на рэках ды азёрах.
Напрацягу тых доўгіх мясяцаў восені й зімы дрывасекі жылі разам у будане з цэльных бярвеняў, заткнутых мохам. Раніцамі яны часам мусілі разьбіваць лёд у цэбры, каб умыцца.
Дасьвецьця, як толькі сонца давала першае сьвятло, яны ўжо браліся за першае дрэва. Секлі, ссякалі долу ўсе галіны, пілавалі, складалі бярвеньне дацямна. Тады, ня чуючы ні рук ні ног, вярталіся ў будан. Але перш чым яны засыналі на сваіх лежаках з яловых лапак, яны летуценьнілі аб тых, аб кім мы заўсёды думаем, калі мы за сотні міляў ад дому, – аб тых, каго мы любім.
У той год Батыст – прадзед маёй бабулі – у першы раз адправіўся ў такія заробкі ў лясную глухамань. Было яму тады адзінаццаць гадоў. 
Замест таго каб хадзіць у школу, ён абіраў бульбу, смажыў бліны, мыў посуд ды падмятаў падлогу. У яго было шмат малодшых брацікаў і сястрычак, і ён ганарыўся, што зможа дапамагчы сваім бацькам, якія былі вельмі беднымі. Але ён быў ячшэ проста малым хлопчыкам. Па начах, калі мужчыны моцна храплі, ён почасту хлюпаў носам у падушку.
Час цягнуўся так марудна! Кастрычнік... лістапад... і нарэшце, дзень за днём, надышоў сьнежань. Дрывасекі да гэтага часу ўжо былі цалкам спрацаваныя. Яны настолькі былі стомленыя, што ня мелі нават сіл думаць пра тых, каго пакінулі ў Босе.
І тады прыйшоў той доўгачаканы вечар перад Новым годам. На вячэру старэйшына выставіў на стол невялікі бачонак таго, што яны называлі “жамэйка”. Батысту чаркі не паставілі. Адзінаццаць – ня той узрост, каб піць ром.
У гэтых мужчын было не шмат словаў у запасе. Нехта зь іх паспрабаваў сказаць нейкі жарт – ніхто не засьмяяўся. У глухіх лясах у вярхоўях ракі Отавы, яны пачуваліся закінутымі далёка, далёка ад свайго дому ў Босе.
Старэйшына добра набраўся таго рому. Ён ужо ляжаў галавой на стале ды хроп.
Том Карыбу ўзяў сваю скрыпку. Ці-Туан Пельша – свой акардэон, а Анарэ Бугран – губны гармонік. У іхнай музыцы было столькі тугі па дому, якую словамі яны ніколі не змаглі б выказаць.
Батыст думаў пра сваіх брацікаў і сястрычак. Яны ўсе былі ўдома, у той час як ён – недзе далёка ў глухамані ў кампаніі самых лепшых дрывасекаў Канады.
Том Карыбу – найстарэйшы з усіх – працаваў у Злучаных Штатах столькі ж, сколькі ў Канадзе. Мужчыны паважалі яго.
-- Нешта тут надта горача ля печы... Пайду на двор прагуляюся, -- раптам сказаў ён. І тады шматзначна падміргнуў, -- Можа, яшчэ нехта хоча са мною? Самы час!
Нацягнуў на галаву футраную шапку, надзеў кажух, падпярэзаўся чырвоным поясам ды выйшаў на двор.  Павольна, бяз сьпешкі, астатнія пяць ці шэсьць мужыкоў пачалі апранацца – метадычна, так, як апранаюцца, калі стаіць зіма, а маюць быць на двары вельмі доўгі час. Хаця Батысту было ўсяго адзінаццаць, але ён зразумеў, што нешта такое зараз мае адбыцца. Хуценька нацягнуўшы швэдар, што яму зьвязала мама, і кажух, пазычаны ў бацькі, ён выскачыў за мужчынамі.
Высока ў небе сьвяціла поўня – круглая, прыгожая, як апельсін.
А чаго гэта Том Карыбу выцягвае човен з-пад ніжніх галін яліны? Азёры ды рэкі ўсе замёрзлыя пад таўшчэзным слоем ільду. А ён вось дастае вёслы ды раздае іншым мужыкам.
-- Усе па сваіх мейсцах! Сядаем! – скамандаваў Том.
І тут ён заўважыў дзеда маёй бабулі, што назіраў за імі ва ўсе вочы. У ягоным голасе не прагучала ні кпіна, ні жарту:
-- Пойдзеш з намі, Батыст? Ты ж таксама даўно ня бачыўся з мамкай?..
 Хлопец схапіў вясло, якое яму сунуў Том, ды ўсеўся ў човен да мужыкоў. О, гэныя не баяліся ні Бога, ні д’ябла! Яны хадзілі бяз страху хоць у завею, хоць на мядзьведзя, хоць на ваўка! Але зараз... Яны маюць выправіцца некуды ў чоўне, зробленым з бярозавай кары, як тыя, што вырабляюць індзейцы. Яны што, паляцяць у ім над лесам, над гарамі, палямі, гарадамі ды вёскамі? О, яны зьбіраюцца зрабіць самы д’ябальскі палёт – палёт на “лятучым чоўне”!
Як жа можа човен паляцець па небе, ён жа што тая вялізная, але бяскрылая птушка? Некаторыя кажуць, што гэтае чарадзейства ад д’ябла! Іншыя – што гэта цуд, які творыцца самім Богам!
Гэтыя вандроўнікі са сваёй грубай мовай не насьмельваліся вымавіць ні слова. Ва ўсіх ад хваляваньня зьлёгку закалаціліся сэрцы. Некаторыя адчулі ў патыліцах дыханьне самога Госпада. Іншыя – выскал д’ябла. І яны прыгатаваліся ўкрочыць ў невядомасьць бясконцай ночы.
У гэтую навагоднюю ноч ці ня варта паспытаць крыху страху дзеля таго, каб пацалаваць сваю маці, паціснуць руку бацьку, пасядзець за сталом са сваёй сям’ёй, патанчыць рыгадон**, і можа нават, прыцінуць да сябе сваю каханую?
Адзіны сярод гэтых барадатых мужчын, Батыст, у якога не было яшчэ ні адзінай валасінкі на шчоках, стараўся выглядаць малайцом.
-- Ну, трымайцеся ямчэй! – скаманаваў Том Карыбу. – Зараз буду казаць чароўныя словы!
Акабры, акабра, акабрум!
Човен, нясі нас праз горы й долы!
Берасьцяны човен, з васьмю веславальнікамі на борце, падхапіўся з зямлі, нібы галінка ў віхуры. Са страху ўсе заплюшчылі вочы. Калі яны іх расплюшчылі – яны ўжо плылі ў акіяне зорак. Зямля пад імі зьнікла.
-- Хачу назад, у будан! – захныкаў Батыст.
-- То скачы ўніз! – пажартаваў Том Карыбу.
Човен быў цяпер добрую сотню метраў над зямлёй. Том Карыбу адстырнаваў яго на ўсход, у кірнку да Босу. Вецер шкроб мужчынам шчокі ды прычосваў мех іхных футраў ды каптуроў. Мароз упіваўся ім у бароды й ператвараў іхнае дыханьне ў лёд. Яны веславалі ў рытм з усяе сілы сваіх мускулістых рук. Човен імчаўся ў ноч.
Агні ў вокнах першай вёскі нагадалі рассыпаныя жарынкі вогнішча. Пасьля доўгіх месяцаў у лесе дрывасекі захапіліся гэтым знаёмым відовішчам хат, сабраных вакол царквы.
А там, унізе, адзінокі вясковец на вуліцы вырашыў, што ён трызьніць: на тле вялізнай поўні ён распазнаў цень чоўна з веславальнікамі, які імчаў праз неба, пакідаючы за сабой хвост блёсткаў, нібы камета.
Батыста грызла трывога. Так высака ў небе гэтта ж трымаў човен у сваіх руках хто – Бог ці д’ябал? Але калі табе адзінаццаць, ты будзеш хаваць свае страхі, як мужчына. І хлопчык налягаў на вясло, як мог.
На зямлі ляжаў белы сьнег, а рака Сэнт-Лорэнс, нерухомая пад сьнежаньскім ільдом, што сьвяціўся пад поўняй, служыла лятучаму экіпажу шляхам, якім яны і кіраваліся.
Батыст ужо пашкадаваў, што пайшоў за дрывасекамі. Але калі б не пайшоў – шкадаваў бы таксама! Урэшце рэшт, хлопчык мусіць камунікавацца з мужчынамі, калі ён хоча навучыцца быць мужчынам! Але так вусьцішна ляцець сярод зорак, калі ў цябе пад нагамі адна таненькая бяроста твайго чоўна! Але гэта так захапляльна – ляцець! І ён тымчасам навучаўся кіравацца ў паветры. Аднойчы ён пракаціць сваіх сяброў з Босу на сваім чоўне!
Пайшла дванаццатая гадзіна ночы, калі вандроўнікі праляталі над Манрэалем. Сьвятло ў вокнах дамоў стварала прыгожую вышыванку агнёў! Батыст ніколі ня быў у горадзе – столькі дамоў у адным мейсцы, столькі вуліц рукаюцца разам! У ягонай вёсцы адна вуліца. Ён ніколі б не знайшоў сваго дома ў такім вялікім горадзе!
-- А што як нам прызямліцца ды гульнуць крыху, -- прапанаваў Ці-Туан Пельша, якому ў горле перасохла.
Усе яны чулі пра таверну, дзе Жос Манфера, самы моцны чалавек у Канадзе, пакінуў  сьляды сваіх ботаў на столі. Вось гэта тое самае мейсца, дзе яны зараз хацелі перакуліць пару келіхаў “жамэйкі”. Але Том Карыбу моцна трымаў руку на сваім стырнавым вясле:
-- Спыняемся, адно як дабярэмся да Босу!
Том Карыбу быў ня тым, з кім можна паспрачацца.
Дрывасекі прыняліся зноў за работу, у думках уцякаючы да босаўскіх дзяўчат, жвавых бы фарэлі ў рацэ, і салодкіх, як кляновы сіроп.
Калі яны наблізіліся да Сабору Нотр Дам, найвышэйшага будынка ў Манрэалі, Том Карыбу моцна ўдарыў сваім вяслом. Човен панёсься проста на Сабор і праскочыў паміж дзьвюх вежаў, што выдаваліся, як дзьве страмкія скалы. Пасажыры жахнуліся!
Запаздалыя гулякі на вуліцах дзівіліся, ці гэта яны бачылі, як “лятучы човен” прамчаўся над галавой. Дык значыць, дзедаўскія легенды насамрэч былі праўдай?
Спалоханы, што яны зараз урэжуцца ў сабор, Батыст заплюшчыў вочы. Каб схаваць свой страх ён пачаў сьпяваць песьню пра вёслы, якія вынесьлі іх у неба.
Праз некалькі міляў човен урэзаўся, але не ў будынак, а ў густое воблака – у завіруху. Сьнег забіваў ім твары й вочы. Том Карыбу, бясстрашны кіроўца сярод гэтай лютай белай непраглядзі, упарта стырнаваў дахаты.
--  Ты не баісься, што мы згубіліся? – захваляўваўся ірландзец Джо.
-- Не, -- запэўніў яго Том. – Завіруха, ці буран – мы кіруемся напрасткі да Босу! Думайце пра жонак! Думайце пра сваіх каханак! Ды вяслуйце, вяслуйце!
Падхопленыя такімі словамі, дрывасекі яшчэ мацней налеглі на вёслы. Як яны рушылі наперад, завіруха сьціхала, сьнег усё слабеў, радзеў ды зрабіўся амаль незаўважным. Унізе паказаліся хаты, рассыпаныя па абаіх берагах Сэнт-Лорэнс.
У лагчыне, за гарой, распасьціраўся горад Кўэбэк, у якім сьвяціліся ўсе вокны. Хутка поўнач. І ўсе чакалі наступу Новага году.            
Падчас вандроўкі Батыст увесь час разважаў – ён рабіў падлікі. Каб паліць у печы, усім гэтым хатам патрэбны дровы. Калі яму споўніцца чатырнаццаць, ён ужо стане сапраўдным дрывасекам і будзе езьдзіць ў Кўэбэк прадаваць дровы. І ў Манрэаль таксама, дзе куды больш дамоў – там ён прадасьць яшчэ болей дроваў. Ён разбагацее. Ён дапаможа сваім бацькам, і ў яго таксама будзе каханка, што будзе чакаць яго ў Босе...
-- Давай выйдзем! – запрасіўся Люі Фрэшэт. – Так піць хочацца!
-- Маеш рацыю, -- пагадзіўся Том Карыбу. – Вы ўсе заслужылі глыток рому. Што да мяне, дык ёсьць тут у мяне адна кузына...
-- Дык і ў мяне ёсьць.., -- падхапіў Люі Фрэшэт.
-- І ў мяне! – азваўся ірландзец Джо па-ангельску.
-- І ў нас! --  гукнулі рэхам астатнія.
Парушыўшы правіла, усталяванае Томам Карыбу, човен загамаваў, высякаючы іскры, ледзь не загарэўся, прычэсваючы футравую шапку, што сядзела на лысай галаве ягамосьці спікера парламенту***. За купкай сосен човен мякка прызямліўся на сьнег. Веславальнікі выгрузіліся; нарэшце яны сталі нагамі на старую добрую цьвёрдую зямлю.
-- Чакай нас тут, Батыст, -- сказаў Том Карыбу. – Табе яшчэ няма чаго шляцца па кузынах на госьці.
-- Цяпнем адну чарку ... толькі адну! ... і вернемся адразу, -- паабяцаў Люі Фрэшэт.
-- І наступны прыпанак – Бос! І жанкі, і скрыпкі, і рыгадон.., -- прасьпяваў Ці-Тойн Пельша.
-- Адзін маленькі келіх ... і ўсё! – паўтарыў Анарэ Бугран. – І паедзем далей.
Яны накіраваліся да замка сьвятога Люіа. Барадатыя, у вялізных махнатых футрах яны былі падобныя больш на сям’ю рыклівых мядзьведзяў, чым на візіцёраў з вышэйшага грамадзтва.
Усё, што мог зрабіць зараз Батыст, гэта – чакаць. І ён чакаў. Цярпліва. Па сінім небе плылі аблокі. Ён пасачыў вачамі за імі. Хіба прайсьціся па горадзе, паглядець на яго? Але адзін ён, бадай, яшчэ згубіцца. Да таго ж ён адчуваў сваю адказнасьць за човен. Нельга адыходзіць ад яго далёка.
Мужчыны штосьці вельмі марудна пілі. Мароз кусаў Батысту ногі, хоць ён быў абуты ў цёплыя макасіны з чытырма парамі шкарпэтак. Зрэшты, ён ужо стаміўся. Бо звычайна ён падымаўся да сьвітаньня, каб пячы бліны дрывасекам.
Поўнач, напэўна, ужо мінула. Каб ня гэты прыпынак, яны б былі ўжо у Босе, і ён бы быў ужо з бацькамі, братамі й сястрычкамі ...і з суседскай дачкой Одлі, што так цудоўна грае на акардэоне. Ёй таксама адзінаццаць гадоў, як і яму. І нават у такім веку нельга не заўважыць, што ў гэтай дзяўчынкі самыя прыгожыя вочы ў Канадзе!
Батысту зрабілася шкада самога сябе. Ці не забыліся яны ўжо на яго, на гэты човен пад соснамі? Сам час замёрз, што тая вада ў рацэ. Спыніліся і аблокі. Ён ужо здранцьвеў ад холаду. Тады крыху задрамаў, і яму прымроілася, што човен паляцеў...
А што, калі ён прамовіць тыя ж словы, што казаў Том Карыбу?
Акабры, акабра, акабрум!
Човен, нясі мяне праз горы й долы!
Човен раптам ўсхапіўся на дыбкі ды скіраваўся на месяц, тады зрабіў адзін круг вакол Кўэбэк-сіці. Батыст быў ледзь прытомны ад марозу, але ён дакладна разумеў, што мусіць стрырнаваць свой човен як мужчына.
Знайсьці Бос ня цяжка – трэба проста кіравацца па рацэ.
Сьлёзы пацяклі з вачэй, калі ён урэшце падляцеў да роднай вёсцы, дзе ён нарадзіўся й вырас. Вецер прынёс знаёмы залаты пах круасанаў, напечаных для сьвяткаваньня Новага году. Тут і там даносіліся хвалі музыкі, што каціліся то ўверх да неба, то ўшыркі да ракі. Батыст быў амаль што дома. Дым з комінаў пахнуў салодкім кляновым сыропам.
Вуліца была пустая. Човен пранёсься па ёй на прыназемным лёце. Праз заінелыя шыбы Батыст мог распазнаць, як людзі танчаць, як сядзяць за сталом. Высякаючы іскры, човен прасьлізгаў, як камета, над засьнежанай вуліцай. У шмат якіх дамах закрычалі:
-- Клянуся, толькі што бачыў “лятучы човен”!
Але клятвы гэтыя адно выклікалі сьмех ды кпіны. “У такую марозную ноч нават д’ябал не высуне носа на двор!”
Урэшце рэшт, Батыст, дзед маёй бабулі, злавіў позіркам свой дом на краю вёскі.
-- Човен, гамуй!
А ў ягоных бацькоў былі цяпер госьці. Перад домам стаяла некалькі саняў. Коні білі капытамі зь нецярпеньня. На такім марозным паўночным ветры, нягледзячы, што яны былі накрытыя мядзьведжымі папонамі, ім падавалася, што гэтая вечарына надта зяцягнулася.
-- Човен, гамуй! – зноў скамандаваў Батыст.
Але човен пранёсься міма, як вогненны шар. Батыст паспрабаваў гамаваць сваім вяслом. Чаго ён толькі ўжо не спрабаваў!
-- Стой, човен! Спыніся ўжо к чарцям сабачым!

Човен быў глухім. Батыст ужо быў гатовы да крушэньня. Ён ня ведаў чароўнага закляцьця, як прышвартаваць той човен. Ён быў у адчаі.
Стапіты, стапіта, стапітам!
Стой, човен, не ляці за горы й долы!
Човен узбрыкнуў,  што той неўтаймаваны конь.
-- Ну, човен, як ня хочаш спыніцца, прынамсі прыгамуй хоць крыху! – папрасіўся Батыст.
Замест таго, каб паслухацца, човен пранёсься рыхтык над страхой.
Стук, грукат скалыхнулі ўсю хату. Як разьбітае шкло, абарвалася музыка. Навальніца пасярод зімы? Такога ніколі не было! Гэта, пэўна, праява Божага гневу – яны зашмат наеліся, напіліся, навесяліліся... Усе рынуліся на двор. Перапужаныя коні кідаліся ў бакі, як шалёныя.
Усе ўперыліся ў неба. Там, вакол поўні, усё было ціха й спакойна.
І раптам ...хлопчык, зацята махаючы вяслом, прыляцеў з неба ды ляснуўся на веранду.
-- Гэтта ж ці не малы Батыст зваліўся зь неба?
Човен, расшматаны на кавалкі, пасыпаўся на яго.
Батыст не мог падняцца на ногі, ён зламаў нагу. На шчасьце, Горас Пуля, самы лепшы кастапраў у Босе – што азначае, ва ўсёй Канадзе – быў якраз тут, каб яго залатаць. Одлі, юная бялявая суседка, прыклала снегу яму на лоб.
Батыст усьміхнуўся:
-- Я прыехаў на Новы год...
Пазьней, кожнага разу, як Батыст – дзед маёй бабулі – хадзіў у лес на сьнегаступах, жаліўся, што яму ломіць у назе. І заўсёды ён тлумачыў гэтую ламоту тым, што, калі яму было адзінаццаць, ён зрабіў ваяж на “лятучым чоўне”.


*Бос – назва рэгіёну ў Кўэбэку.
**рыгадон – танец, папулярны ў Правансалі.
***маецца на ўвазе помнік.
  


Рош Кар’е (Roch Carrier), нар. 1937 г. – вядомы ў Канадзе Кўэбэкскі пісьменьнік, аўтар шматлікіх класічных апавяданьняў для дзяцей і дарослых. Чатыры ягоныя апавяданьні – “Гакейны швэдар”, “Чэмпіён па боксу”, “Самы доўгі забег” ды “Баскетбольны гулец” – зрабіліся класікай канадыйскай літаратуры. Цытата зь ягонага апавяданьня “Гакейны швэдар” зьмешчана на канадыйскай пяцідаляравай купюры. Рош Кар’е ёсьць сябрам Каралеўскай грамады Канады (Royal Society of Canada), кавалерам “Ордэна Канады” (Order of Canada) ды лаўрэатам шматлікіх ганаровых узнагарод.

Пераклад зроблены з ангельскага перакладу
паводле Шэйлы Фішмэн (Sheila Fischman)
Ірынай Варабей
(с) 2016